Doların Küresel Hegemonyası: Asıl Güç Nereden Geliyor?

Doların gücünün kaynağı, çoğu zaman petrol ve askeri üstünlük olarak görülse de, gerçekte bu durum daha karmaşık bir yapıya sahip. Kriz anlarında devreye giren finansal ağlar, doları güçlü kılan unsurlar arasında yer alıyor. Peki, bu sistemin çöküşü dışsal baskılardan mı, yoksa Amerika’nın kendi tercihleriyle mi gerçekleşecek?

Çin’in jeopolitik yükselişi, BRICS ülkelerinin genişlemesi ve Körfez ülkelerinin alternatif para birimlerine yönelmesi, Amerikan hegemonyasının sona erdiği yönündeki görüşleri güçlendiriyor. Ancak bu yorumlar, para birimlerinin devletlerin askeri ve diplomatik gücünün bir yansıması olarak değerlendirilmesi gibi klasik bir yanılgıya dayanıyor. Tarihsel ve ekonomik gerçeklik, bir ülkenin para biriminin küresel alanda etkili olabilmesi için o devletin parayı sıkı bir şekilde kontrol etmesinin gerekmediğini, aksine serbest bırakmasının önemli olduğunu gösteriyor. Doların hegemonyası, Washington’un baskıcı kararları değil, kontrol edemediği küresel piyasalardaki esneklikle şekilleniyor.

Financial Times’ta yayımlanan bir yazıda, iktisat tarihçisi Brendan Greeley, doları destekleyen ‘petrodolar’ efsanesini çürütüyor ve asıl gücün bankacılık sisteminin yapısında yattığını öne sürüyor. Yazıda, doların koruyucusunun Amerikan uçak gemileri değil, Fed’in kriz anlarında sağladığı ‘swap hatları’ olduğu vurgulanıyor. Dolayısıyla, dolardaki çöküş, dışarıdan bir müdahale ile değil, Amerika’nın finansal piyasaları koruyan bu mekanizmayı kapatma kararıyla başlayabilir.

Greeley’nin yazısında, günümüzde sürekli olarak karşılaşılan kıyamet senaryoları arasında İran’a yönelik yaptırımlar, Orta Doğu’daki çatışmalar ve Suudi Arabistan’ın Çin ile olan ilişkileri yer alıyor. Birçok yorumcu, petrolün dolar dışında başka para birimleriyle, örneğin Çin yuanı ile satılmasının doları zayıflatacağını savunuyor. Ancak bu senaryo, dolara dair temel bir yanlış anlama içeriyor. Doların küresel rolü, yalnızca petrolün hangi para birimiyle fiyatlandırıldığıyla sınırlı değil; daha derin ve karmaşık tarihsel nedenlere dayanıyor.

1970’lere geri döndüğümüzde, o dönemde doların altına bağlı olduğu Bretton Woods sisteminin sona erdiği ve Richard Nixon’un 1971’de doların altın karşılığını kaldırdığı görülüyor. Bu durum, dünya genelinde doların hızla değer kaybedeceği endişelerini doğurdu. 1973’teki Yom Kippur Savaşı ve sonrasındaki Arap petrol ambargosu, petrol fiyatlarını önemli ölçüde artırdı ve ‘petrodolar’ kavramı bu dönemde ortaya çıktı. Ancak, Körfez ülkelerinin bu büyük parayı iç piyasalarına yatıracak sanayi ve altyapıya sahip olmaması nedeniyle, petrodolarlar küresel bankacılık sisteminde dolaşmaya başladı.

Amerika’nın diplomatik hamleleriyle bu durum, resmi bir anlaşmaya dönüştü. Körfez ülkeleri, petrol satışlarını yalnızca dolar üzerinden yapmayı kabul ederken, elde ettikleri gelirleri Amerikan Hazine tahvillerine yatırarak değerlendireceklerdi. Amerika ise bu ülkelere askeri güvenlik garantisi sunarak karşılık verdi. Ancak günümüzde bu tarihi anlaşma çatırdamaya başladı. Amerikan Donanması, Körfez’deki petrol akışını eskisi gibi kontrol edemiyor ve Suudi Arabistan’da petrol üretimi düşerken, İran ise yaptırımları aşmak için petrolünü Çin’e yuan karşılığında satıyor.

Doların asıl gücü, petrol kuyularında değil, bankacılık sisteminin dinamiklerinde gizli. Para birimlerinin gücünü, ait oldukları devletlerin askeri gücüyle eş tutma eğilimi yaygındır. Ancak Nobel ödüllü ekonomist Robert Mundell, güçlü para birimlerinin, geniş iç pazarlara sahip imparatorlukların çocukları olduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla, Amerika’nın süper güç olması doları güçlü kılmıyor; aksine, Amerikan federal hükümetinin dolar üzerindeki kontrolünü büyük ölçüde serbest bırakması bu gücü sağlıyor.

Dünyanın herhangi bir yerindeki bir banka, kendi bilançosuna bir kredi yükümlülüğü ekleyerek doları yaratabiliyor. Bu durum, Amerika’nın içindeki bankalarda yaklaşık 19 trilyon dolarlık bir hacim bulunurken, yabancı bankalarda tutulan 14 trilyon dolarlık denizaşırı doların varlığını ortaya koyuyor. Yani, dünya genelindeki dolarların neredeyse yarısı, Amerika’nın yasalarının tam denetimi olmadan yaratılıyor. Diğer para birimleri bu esnekliğe sahip değil.

Doların gücünün temeli, 1970’lerde Londra’da kurulan eurodolar sistemine dayanıyor. Eurodolar, Amerika dışındaki bankalarda tutulan dolarlara verilen isimdir. Bu sistem, Arap petrol zenginliklerinin Londra’daki bankalara yönelmesiyle daha da güçlendi. 1974 yılında petrodolarların önemli bir kısmı Londra’daki eurodolar piyasasına aktı ve bu durum, doların gücünü artırdı.

Doların hakimiyeti, sadece petrol veya büyük kredilere dayanmaz; aynı zamanda küresel ticaretin ortak dili konumundadır. Merkez bankalarının rezervlerinde doların payı düşse de, günlük dünya ticaretindeki etkisi devam etmektedir. Tüccarlar, en güvenli ve en stabil parayı, yani doları tercih ediyorlar. 2022 verilerine göre, küresel ticaretin önemli bir kısmı dolarla faturalandırılmakta ve bu ticaretin büyük bir kısmı Amerika’ya yapılmamaktadır.

Doların küresel rezerv para olmasının asıl nedeni, Amerika dışında yaratılan denizaşırı dolar havuzunun kriz anlarında nasıl korunduğudur. Amerikan Merkez Bankası (Fed), kriz anlarında diğer ülke merkez bankalarına likidite sağlayarak bu sistemi ayakta tutmaktadır. Swap hatları, bu likidite sağlama mekanizmasının bir parçasıdır ve bu sistemin gücü, 2008 Küresel Finans Krizi’nde ve 2020 Pandemi döneminde kendini göstermiştir. Fed, diğer merkez bankalarıyla gerçekleştirdiği swap işlemleriyle dünyayı dolara boğmuş ve bankaları iflastan kurtarmıştır.

Sonuç olarak, doları tahtından edecek bir güç, BRICS ülkelerinin yerel para birimleriyle ticaret yapma çabaları veya Çin yuanının yükselmesi olmayacaktır. Çünkü doların yerini alacak bir para biriminin, Amerika’nın sağladığı serbest piyasa esnekliğine ve güvenliğine ulaşması gerekmektedir. Eğer bir gün doların hegemonyası sona erecekse, bu Amerika’nın dışarıdaki dolarlara sağladığı finansal güvenlik şemsiyesini kapatmasıyla gerçekleşecektir.