İran-ABD Gerilimi: Tahran’ın Önündeki Seçenekler

İran-ABD gerilimi sürerken Tahran’ın önünde savaş, mevcut krizi sürdürme veya sınırlı ve kapsamlı anlaşma seçenekleri bulunuyor.

İran ile ABD arasındaki gerilim, diplomatik temaslara rağmen yeni bir çatışma ihtimalini gündemde tutuyor. Tahran ve Doha’daki görüşmeler ile Pakistan ve Katar üzerinden yürütülen mesaj trafiği, tarafların savaşı önleme arayışında olduğunu gösterse de müzakerelerin başlaması için öne sürülen koşullar konusunda henüz uzlaşma sağlanamadı.

İran’da kamuoyuna yansıyan açıklamalarda, tehditlere coğrafi sınırlama olmaksızın hızlı karşılık verilmesi ve caydırıcılığın güçlendirilmesi çağrıları yapıldı. Muhsin Rızai ise ABD, İran’ın ön koşullarını yerine getirmeden müzakere yapılmayacağını açıkladı. Washington’un bölgeye yeni askeri unsurlar göndermesi ve tarafların karşılıklı sert açıklamaları, İran-ABD gerilimi açısından risklerin devam ettiğine işaret ediyor.

İranlı yetkililer, “ne savaş ne barış” olarak tanımlanan mevcut durumun sürdürülemeyeceğini vurguluyor. Mecit Hamaney’in, Milli Güvenlik Yüksek Konseyi sekretaryasını “tedbirlerin dört yol ağzı” olarak nitelendirerek bu sürecin sona erdirilmesini istediği bildirildi. Ancak Tahran, bunun İran’ın ve bölgedeki müttefiklerinin hak ve çıkarlarının korunmasını sağlayacak koşulların yerine getirilmesine bağlı olduğunu belirtiyor.

Savaş ve müzakere arasında üç senaryo

İran’daki siyasi ve medya tartışmalarında mevcut çıkmazdan kurtulmak için üç temel seçenek öne çıkıyor: askeri çatışma, sınırlı ya da kapsamlı bir anlaşma ve “ne savaş ne barış” döneminin devamı.

Müzakere yanlıları, ABD Başkan Yardımcısı J. D. Vance’ın Muhsin Rızai’ye gönderdiği mektubun diplomatik temas için değerlendirilmesi gereken bir fırsat olduğunu savunuyor. Hüseyin Mer’aşi, bu girişimin İran’daki karar alma merkezine yakın bir isimle iletişim kurma amacı taşıdığını belirterek, ülkenin savaş ortamından çıkarılması gerektiğini yazdı. Cumhuriyet İslamı gazetesi de anlaşma ihtimali düşük olsa bile görüşmelere olumlu yanıt verilmesini istedi.

Buna karşılık bazı muhafazakâr ve reform karşıtı çevreler, ABD’nin diplomatik adımlarını savaş öncesi bir aldatmaca olarak değerlendiriyor. Cem, Cevan ve Ferhigtegan gazetelerinde yayımlanan başlıklar, Washington’un barış mesajlarını askeri hazırlıklarla birlikte yürüttüğü görüşünü yansıtıyor. Bu kesim, İran’ın baskı karşısında direnç ve ekonomik dayanıklılık politikasını sürdürmesi gerektiğini savunuyor.

İran’ın yedi koşulu

Tahran’ın müzakerelerin önünü açmak için sıraladığı yedi koşul arasında deniz ablukasının kaldırılması, ABD’nin Hürmüz Boğazı’ndan çekilmesi, tüm cephelerde kalıcı ateşkes, Amerikan saldırılarının durdurulması, petrol yaptırımlarının kaldırılması ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması bulunuyor. İran ayrıca ekonomik savaşın sona ermesini, yeni saldırıların tekrarlanmayacağına dair güvence verilmesini ve ülkenin haklarıyla çıkarlarının kabul edilmesini istiyor.

Muhsin Rızai, ABD’nin bu koşulların bazılarını kabul ettiğini ancak verilen yanıtı yetersiz bulduklarını söyledi. Daha önce yaptığı açıklamada ise şartlar uygulanmadığı sürece İran’ın Hürmüz Boğazı’nı açmayacağını ve müzakerelere dönmeyeceğini belirtti.

Tahran’ın önündeki seçenekler

İran’ın ilk seçeneği, herhangi bir askeri saldırı gerçekleşmediği sürece mevcut “ne savaş ne barış” dengesini sürdürmek olabilir. Bu yaklaşım, ekonomi üzerindeki baskının devam etmesi ve “direnç ekonomisi” politikalarının güçlendirilmesi anlamına geliyor. Ancak ekonomik kriz ve yapısal dengesizlikler, bu stratejinin ne kadar sürdürülebileceği konusunda soru işaretleri yaratıyor.

İkinci seçenek, çatışma riskini azaltmaya yönelik sınırlı ve aşamalı bir anlaşma. Böyle bir formül; Hürmüz Boğazı’nın açılması, deniz ablukasının kaldırılması, ateşkes, İran’ın dondurulmuş varlıklarının kademeli biçimde serbest bırakılması ve nükleer dosyanın daha sonraki aşamalarda ele alınmasını kapsayabilir.

Daha kapsamlı bir anlaşma ise çatışmaların sona ermesinin yanı sıra uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin sınırlandırılması, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının denetimi, yaptırımların kaldırılma takvimi ve varlıkların iadesi gibi başlıkları içerebilir. Bölgesel güvenlik düzenlemeleri ile İran’ın komşularıyla ilişkileri de sonraki aşamalara bırakılabilir.

Ali Hacıgasımi, İran’ın yalnızca ABD’den gelecek teklifleri beklemek yerine kendi diplomatik girişimini ortaya koyması gerektiğini savunuyor. Ona göre bu yaklaşım teslimiyet anlamına gelmek zorunda değil; değişen bölgesel ve uluslararası koşullara göre güvenlik önceliklerinin yeniden değerlendirilmesi anlamına gelebilir. Hacıgasımi ayrıca İran’ın Suudi Arabistan, Türkiye, Pakistan ve Körfez ülkeleriyle güvenlik ve ekonomik iş birliğini geliştirmesini öneriyor.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması için daha önce yedi günlük bir plan gündeme getirmişti. Plan; çatışmaların durması, deniz ablukasının kaldırılması, petrol ihracatına yaptırım muafiyeti sağlanması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarına erişim verilmesi karşılığında boğazın açılmasını öngörüyordu. Arakçi, daha sonra yaptığı açıklamada koşullar üzerinde anlaşılması halinde boğazın iki gün içinde açılabileceğini söyledi.

İran-ABD gerilimi açısından seçeneklerin hiçbiri düşük maliyetli görünmüyor. Savaş, altyapı ve ekonomi bakımından öngörülemeyen sonuçlar doğurabilir. Mevcut krizin sürmesi, yaptırımların ve ekonomik belirsizliğin ağırlaşmasına yol açabilir. Anlaşma seçeneği ise Tahran’ın nükleer program ve güvenlik politikalarında daha önce savunduğu bazı pozisyonları gözden geçirmesini gerektirebilir.

Washington’a güvenilemeyeceğini savunan çevreler, bir anlaşma sonrasında ABD’nin yeni taleplerle baskıyı artırabileceğini öne sürüyor. Öte yandan İran’ın bölgesel ortaklarının zayıflaması, nükleer programının zarar görmesi ve askeri gerilimin ülke sınırlarına taşınması, Tahran’ın önceki dönemlere kıyasla daha farklı bir güç dengesiyle karşı karşıya olduğunu gösteriyor. Zaman ilerledikçe müzakere alanının daralması ve askeri çatışma riskinin artması, karar vericilerin önündeki seçenekleri daha da zorlaştırıyor.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu