Kapitalist Üretim Rejimi Aile Yapısını Nasıl Dönüştürüyor?
Prof. Dr. Mehmet Ulukütük, neoliberal rasyonalite ve ailenin ontolojik yapısı üzerine derin bir analiz sunuyor.
Prof. Dr. Mehmet Ulukütük / Kritik Bakış
Aile, insanlık tarihinin en eski kurumlarından biri olarak, yalnızca biyolojik neslin sürdürülmesi değil, aynı zamanda anlam, aidiyet ve kültürel süreklilik açısından da büyük önem taşımaktadır. Ancak modern çağın, özellikle neoliberal kapitalizmin etkisi altında, aile yapısının giderek zayıfladığı ve içinin boşaldığı gözlemlenmektedir. Bu noktada, kapitalizmin var olduğu bir ortamda ailenin varlığını sürdürebilmesi mümkün müdür? Rekabetin egemen olduğu bir toplumda, dayanışmanın temeli olan ailenin ne kadar hayatta kalabileceği sorgulanmalıdır.
Kapitalist üretim şekillerinin etkisiyle, sanayi toplumlarına geçişle birlikte birçok ülkede benzer sosyal sorunlar ortaya çıkmıştır. Doğurganlık oranları düşerken, boşanma oranları artmakta ve evlilikler azalmaktadır. Bu değişimlerin temelinde ise, ülkelerin ekonomik durumları ve ihracat oranları yatmaktadır. İhracatın artması, sanayi toplumuna entegrasyonu hızlandırmakta; bu da doğurganlık, evlilik ve boşanma oranlarını etkilemektedir. Dolayısıyla, aile yapısındaki bu değişimlerin sürpriz olmadığı anlaşılmaktadır.
Görand Therborn’un 2004 yılında yayımlanan çalışması, ailenin son yüzyılda geçirdiği dönüşümü istatistiklerle ortaya koymakta ve yakın dönemdeki değişimlerin beklenmedik olmadığını göstermektedir. Örneğin, Almanya’da 1896 yılında 5 olan doğurganlık oranı, 2000 yılı itibarıyla 1,3’e düşmüştür. Benzer şekilde, Mısır’da da doğurganlık oranı 1896’da 6,4 iken 2000’de 3,4’e gerilemiştir. Bu tür değişimler, sadece Batı ülkeleriyle sınırlı kalmayıp, Türkiye gibi diğer ülkelerde de gözlemlenmektedir.
Türkiye’nin 2025 yılını “Aile Yılı” ilan etmesi, toplumda yaşanan demografik değişimlerin farkına varıldığını gösteriyor. Ancak bu durum, yalnızca bir farkındalık değil, aynı zamanda derin bir toplumsal krizin de belirtisidir. Devletin teşvik politikaları ve söylemleri, bu krizin varlığını kabul etmekte; fakat çözüm önerileri genellikle yapısal sorunları ele almakta yetersiz kalmaktadır.
Aileyi zayıflatan unsurlar sadece bireysel tercih değişiklikleri veya kültürel yozlaşma değildir. Asıl sorun, neoliberal kapitalizmin insanı, zaman kavramını ve toplumsal ilişkileri yeniden tanımlayan yapısında yatmaktadır. Neoliberalizm, insanı bir rekabet unsuru olarak görmekte ve aileyi ya ekonomik bir yük ya da geçici bir tatmin aracı olarak değerlendirmektedir.
Kapitalizmin modern biçimleri, üretim ilişkilerini köklü bir şekilde dönüştürmüş ve aile kurumunu da derinden etkilemiştir. Aile yapısındaki bu değişim, yalnızca yüzeysel bir dönüşüm değil, aynı zamanda insanın varoluşunu, aidiyetini ve ahlaki değerlerini yeniden şekillendiren karmaşık bir süreçtir. Tarihsel olarak geniş aile yapılarının yerini, giderek yaygınlaşan çekirdek aile modeli almıştır. Bu dönüşüm, aile içindeki dayanışma ilişkilerini zayıflatarak, toplumun en savunmasız kesimlerine yönelik güvenlik ağlarının da anlamını yitirmesine neden olmuştur.
Modern devletin teşvik ettiği çekirdek aile modeli, bireylerin devlete olan bağlılığını artırmakta ve geleneksel aile yapılarının çözülmesini kolaylaştırmaktadır. Bu bağlamda, sanayi kapitalizminin etkileri, aile yapısını da yeniden şekillendirmekte ve aile, artık piyasanın mantığına tabi bir yapı haline gelmektedir.
Kadınların iş gücüne katılımı, aile içindeki rollerini de değiştirmiştir. Üretim evin dışına taşındıkça, kadınlar iki keskin gruba ayrılmıştır: Bir grup, evde boş zaman geçiren, diğer grup ise ağır iş koşullarında çalışan kadınlardır. Bu durum, aile içindeki kadınların değerinin yalnızca ekonomik katkılarıyla ölçülmesine yol açmıştır. Sonuç olarak, aile yapısı, modern kapitalizmin ihtiyaçlarına göre yeniden şekillenmiş ve çekirdek aile modeline dönüşmüştür.
Kadınların kamusal alana çıkması, özgürleşme süreçlerine katkı sağlasa da, bu süreçler aynı zamanda kimlik krizlerini de beraberinde getirmiştir. Kadın kimliği, uzun yıllar aile ile özdeşleştirildiği için, kamusal alanda erkek normları tarafından belirlenmiş kalıplarla karşılaşmak zorunda kalmışlardır.
Günümüzde, kadınların yalnızca aile dışında yarattıkları değer üzerinden değerlendirilmesi, sanayi kapitalizminin öngördüğü toplumsal modele karşı bir reddiye olarak görülmektedir. Bu durum, ahlaki değil, tarihsel bir ekonomik rejimin sürekliliğini koruma refleksidir. Neoliberal kapitalizm, insanı köksüzleştirirken, aileyi de tarihsel bağlarından koparmaktadır. Oysa aile, geçmişle gelecek arasında bir köprü işlevi görmektedir. Bu köprü yıkıldığında, geriye yalnızca günün tüketim anları kalmaktadır.
Sonuç olarak, neoliberal kapitalizmin hâkim olduğu bir dünyada aile, ya küçülerek hayatta kalacak ya da anlamını yitirerek varlığını sürdürecektir. Gerçek bir yeniden inşa süreci, yalnızca teşvik paketleriyle değil; hayat tarzının, zaman anlayışının ve insan tasavvurunun köklü bir muhasebesi ile mümkün olacaktır. Aile, devlet politikalarının müdahale edeceği bir sosyal birim değil, insanın varoluşsal sürekliliğini sağlayan bir anlam alanı olarak değerlendirilmelidir. Aileye dair çözüm arayışları, yalnızca ekonomik ve demografik verilerle değil; ahlaki ve değer temelli bir anlayışla ele alınmalıdır.
